نوآوري و شكوفايي در نگاه نخبگان- گفت و شنودي با دكتر كفايتي

براي رسيدن به پيشرفت و اينكه بتوان در اين راه سرعت كافي و لازم را داشت بايد روشهاي جديد را جايگزين روشهاي قبلي نمائيم تا بتوانيم نتيجه بهتري بيابيم.
نوآوري همان ايجاد راههاي جديد در راه رسيدن به پيشرفت و تعالي است. ناميده شدن امسال از سوي مقام معظم رهبري خود بيانگر اين واقعيت است كه بايد روشهاي جديد جايگزين گردد و با سرعت بيشتري به پيشرفت دست يابيم تا بتوانيم هرچه سريعتر زمينه حكومت جهاني را فراهم نمائيم.
براي روشن شدن بهتر موضوع و آشنائي بيشتر با نوآوري گفتگويي با دكترمحمد اسماعيل كفايتي يكي از نخبگان علمي و فعالان سياسي كشور انجام داده ايم که در زیر آمده است.


احرار: مقام معظم رهبري امسال را سال نوآوري و شكوفايي ناميدند لطفا تعريفي از نوآوري داشته باشيم تا خوانندگان ما بيشتر با آن بيشتر آشنا شوند.


دكتر كفايتي: در مقدمه بحث آن چيزي كه بيانش لازم است و بايد به آن توجه شود بحث «نوآوري» است. اينكه بدانيم نوآوري چيست؟ تفاوت آن با تحول و تغيير و يا حتي بدعت كه بيشتر در مسائل ديني مطرح هست چه مي باشد؟
نوآوري ترجمه كلمه innovation میباشد و به مفهوم کشف يا راه حلي براي يك مسأله. در ذيل innovation كلمه invention را داريم كه بيشتر در مفاهيم فناوري مطرح مي شود. در واقع یک فناوري را مي توان به نوعي نوآوري به حساب آورد. نوآوري در عرصه صنعت، كشاورزي، نظامي، امنيت،‌ امنيت بهداشت و مسائلي از اين قبيل مي باشد. Invention كه معادل آن اختراع ميباشد تفاوت اساسي با كشفهاي رياضي، نظري و يا فلسفي دارد و آن تفاوت اين است كه كسي كه يك رابطه رياضي يا هندسي كشف مي كند لزوماً نوآوري ايجاد نكرده است. يك فرمولي را اثبات مي كند يا براي يك قضيه برهان مي آورد این دسته از موارد به هیچ وجه نوآوري به شمار نمي آيند. چون جنبه علمي و كاربردي ندارد و صرفاً نظري هستند. در مباحثي مانند فلسفه، منطق، و علوم انساني كه بيشتر جنبه نظري دارند نيز وضعيت به همين صورت است. درنتیجه نوآوری بیشتر جنبه تجربی دارد.
نکته مهم در رابطه با نوآوری، معمولاً جدید و تازه (NOVELTY) بودن آن میباشد که نباید آن روش یا کشف قبلاً توسط کسی بصورت کتبی یا شفاهی ارائه شده باشد. یعنی نباید به هیچ وجه دست دوم باشد.
همچنین نباید در نوآوری یک امر بدیهی یا رابطه منطقی عقلی از یک مسأله مطرح شده باشد؛ توضیح بیشتر آنکه مثلاً اگر یک عدد از عددی بزرگتر باشد دو برابر آن نیز از آن بزرگتر است و این بدیهی و از نظر عقلی منطقی است.
بنابراین وقتي صحبت از نوآوري ميكنيم بيشتر بحث، عملياتي، كاربردي و عملي بودن یافته یا دستاورد علمی، تحقیقاتی و پژوهشی است. مهمترين موضوعي كه در مورد نوآوري مطرح است مبحث فناوري و اختراع ميباشد كه براي آنها موضوعاتي تحت عنوان مالكيت فكري، كه بستر اختراع را فراهم مي كند مطرح است.
حال كه بحث نوآوري را متوجه شديم باید مقايسه بين نوآوري و تحول يا تغييرات را بدانیم. تحول و تغييرات مي تواند طبيعي يا غير طبيعي، ارادي يا غير ارادي باشد و لزوما هم نوآوری بحساب نیایند.
هيچ وقت از تغييراتي كه غیرارادي است به عنوان نوآوري ياد نمي كنيم. طبيعت به شكل طبيعي (و با اراده خداوند متعال) مدام در حال تغيير است. بهار مي شود، تابستان مي شود، فصل ها تغيير ميكنند، زمين تغيير مي كند درحالیکه انسان نقشی در آن ندارد. اما هيچ وقت اين تغييرات طبيعي، نوآوري محسوب نمي شوند. بنابراين در مورد تغييرات طبيعي بحث نوآوري مطرح نيست. يك دسته از تغيير و تحولات را هم داريم كه غير طبيعي است و انسان در حالت ارادي آنها را به وجود نياورده است. چه بسا اين تغييرات جنبه منفي هم داشته باشند. مانند آلودگي محيط زيست كه حاصل يك فرايند ناخواسته بشري است. بنابراين وقتي صحبت از نوآوري مي كنيم بحث از جنبه هاي مثبت و آن مواردي است كه مطابق ميل و خواسته بشري است و در جهت ارتقا و بهبود كيفيت است. بهبود كيفيت زندگي و از اين قبيل مسائل. يك نكته مهمي كه در مورد نوآوري مطرح مي شود اين است كه نوآوري و خلاقيت با مسائلي سرو كار دارد كه ناشناخته و مجهول است و بشر به دنبال پيدا كردن راه حلي است كه مشكلات و مسائل زندگی خود را يكي پس از ديگري حل كند.
مورد بسيار مهم ديگر اين است كه نوآوري زماني اتفاق مي افتد كه يك قضيه مجهولي كشف ميشود. مجهولي كه مسئله يا مشكلي را حل مي كند. البته با بررسی چند میلیون اختراع و نوآوری در زمینه فناوریهای مختلف قالبها و الگوهای نوآوری در زمینه فناوریهای مختلف مشخص شده است که در مباحث مهندسی تحت عنوان TRIZZ مطرح است.


احرار: آيا مي توان گفت نوآوري همان خلاقيت است؟


دكتر كفايتي: خير؛ نوآوري با خلاقيت تفاوت دارد و آن اين است كه خلاقيت بيشتر در مسائلي نظير ايده پردازي و مسائل ذهني مطرح است. اما در نوآوري مستقيماً نتیجه یافته یا تلاش بشری، جنبه كاربردي دارد و در جهت رفع يك نياز و به عبارتی استفاده از خلاقيت شکل گرفته در ذهن بشر میباشد. هرچند نقطه اشتراک خلاقیت و نوآوری تازگی و جدید بودن آنها میباشد.


احرار: با توجه به تعريف ارائه شده از نوآوري، اشتراك و افتراق آن با اصلاح در چيست؟


دكتر كفايتي: با توجه به موارد مطرح شده بايد گفت كه نوآوري به يك نحو تغییر جدید و تازه در ابزار و وسايل و روشهاي رسيدن به هدف است، نه تغيير در اصول و مباني و اهداف.
اهداف و آرمانها ثابت هستند، اما روشها مي تواند تغيير كند و بايد تغيير يابد. نو شود، ارتقا يابد و براي اينكه سريعتر به هدف برسيم چه بسا بايد دست به تغييرات جدي بزنيم. در واقع حركت بشر در اين راستا مي باشد. اما متأسفانه بعضي مواقع اين وسايل و اهداف جاي خود را عوض مي كنند. وسيله هدف مي شود و هدف وسيله كه اين خود بحث ديگري دارد. اما نكته مهم اين است كه ما ضمن اينكه اهداف و آرمانهايمان ثابت است به اصلاحات دست میزنیم. (كه البته ما در مورد اصلاحات متأسفانه در بعضي موارد شاهد بوديم كه از آن به عنوان تغيير در بنيانها، بنيادها، اهداف و اصول ياد ميشد و تلاش در جهت تحول و تغيير در بنيان ها و اهداف بود). اما نوآوري نظير اصلاحات تلاش در جهت تغيير ابزارها و روشهاي رسيدن به آن اهداف است. اين گونه است كه نوآوري و اصلاح اشتراك مي يابند با این تفاوت که در اصلاح ممکن است تازگی مطرح نباشد.
البته تفاوتي هم بين نوآوري و اصلاح وجود دارد. در واقع مي توان گفت كه اصلاح به ترميم آن دسته از مسائل و ناكاميهايي كه ما را از هدف دور مي كند ميپردازد. نوآوري مي تواند جنبه مثبت هم داشته باشد. يعني ضمن اينكه سلبي است مي تواند اثباتي هم باشد و بنظر میرسد بیشتر جنبه اثباتی دارد. اما اصلاحات بيشتر جنبه منفي و سلبي دارد. اينكه وقتی مانع ایجاد شود یا امر منفي اتفاق افتاد بايد آن امر منفی یا مانع برطرف شود. اما در مورد نوآوري بيشتر جنبه اثباتي دارد، اينكه ما به سمتي برويم كه بتوانيم ارتقا بهبود ايجاد كنيم و جنبه اثباتي بيشتر در نوآوري مطرح ميگردد.


احرار:‌ باتوجه به تعريفي كه از نوآوري مطرح فرموديد ویژگی نوآوريي كه مقام معظم رهبري در پيام نوروزي خود مطرح كردند به چه صورتي است؟


دكتر كفايتي: خوب ايشان در صحبتهاي نوروزي خود اعلام كردند كه انقلاب يك نوآوري در تاريخ بشريت بود. اين واقعيتي است كه ما به آن يا توجه نميكنيم يا كمتر توجه مي كنيم. اما امام درحاليكه بسياري از مصلحان و رهبران فكري و رهبران اجتماعي در طول تاريخ و يا حتي تاريخ معاصر حضور داشتند، با شیوه های متفاوت پا به عرصه گذاشتند. مهمترين برتري ايشان همين نوآوري بود كه يكي پس از ديگري خلق كردند. استفاده از ظرفيتهاي ديني به شكل مؤثر و به روز و همچنين مطرح كردن صحبتهايي كه شايد در طول تاريخ گفته شده بود و يا صرفاً تحت عنوان يك بحث نظري مطرح شده بود. ايشان در ابتداي كار، حكومت و نظامي را طراحي كردند كه مبتني بر ولايت فقيه بود كه اين خود از مهمترین نوآوريهاي امام به حساب مي آيد. امام با اين طرح جلو آمدند و بعد از آن انقلاب را با كمترين تلفات به پيروزي رساندند و توانستند بر جنگ جهاني كه بر ما تحميل شد (ما در يك طرف و جهان در يك طرف) با مديريت نوآورانه و مبتكرانه خودشان آن را اداره كنند و در نهايت نظام اسلامي را مستقر و تثبيت كنند.
در مديريت كلان كشور یا مديريت سياسي كشور ايشان يك سري ساختارها را نیز ايجاد نمودند. در حاليكه ارتش را داشتيم امام در يك ساختار نوآورانه بنا به دلايلي سپاه را در کنار ارتش ايجاد كرد. در آن زمان سپاه يك ساختار كاملاً جديد و نو بود.
همچنين در عرصه دانشگاهي، جهاد دانشگاهي را راه انداختند تا نظام علمي كشور را كارآمدتر كنند و همچنين بسيج را تأسيس نمودند. به عنوان يك ساختار مردمي كه بتواند نيازهاي كشور را در مقاطع مختلف جواب دهد.
جمهوري اسلامي كه اين روزها مطرح است به عنوان يك ساختار جديد در دنيا مطرح شد. ساختار سياسي و نظام سياسي جديد كه از طرفي نگاهي ديني و الهي دارد و از طرفي سعي شده كه با مسائل روز تطبيق پيدا كند كه همان شيوه مردمي بودن اداره كشور است. البته قبلاً مغرضان، نااهلان و یا عده ای نادان تلاشهايي کرده اند و درحال حاضر نیز این تلاشهای بیهوده ادامه دارد كه نظام مردمي را با نظام ديني متضاد معرفی کنند. اما امام در يك حركت نوآورانه و موفق اين دو سيستم به ظاهر متضاد را در يك ساختار واحد توانست به منصه ظهور برساند و اين ساختار را براي اداره سياست كشور ارائه نمايد.
نامه هاي كه امام در عرصه بين الملل به آقاي گورباچف نوشتند به نوبه خود حركتي نو و مبتکرانه بود. از این مثالها بیشمار میتوان آورد. بهرحال این روش و منش امام میتواند الگوی ویژه ای برای ما در سال نوآوری باشد. البته مقام معظم رهبری به موارد دیگر نیز اشاره کردند که بیشتر به کارگزارن نظام و مسؤولین کشوری مربوط میشود هرچند برخی از موارد آن نظیر خلاقیت و شکوفایی میتواند جنبه فردی یا غیر حکومتی و دولتی نیز داشته باشد.


احرار: به نظر شما دولت نهم در زمینه نوآوری چه مي تواند بكند؟


دكتر كفايتي: خوشبختانه با حضور آقاي احمدي نژاد در عرصه سیاست و ویژگی فردی ایشان حرکتهای نوآورانه زیادی توسط ایشان تاکنون صورت گرفته است. ايشان در ابتدا كه در شهرداري تهران به طور جدي پا به عرصه سياست و مديريت كلان گذاشتند شيوه جديدي را در پيش گرفتند كه عبارت از اين بود كه ارتباط چهره به چهره شهردار با مردم را به شیوه جدید بنا نهادند و به بررسي مشكلات و به ارتباط نزديك با آنها پرداختند. با يك فاصله نزديك و چه بسا هفتگي با مردم ملاقات داشتند. منطقه به منطقه مي رفتند و مشكلات را بررسي مي نمودند و دستاوردهاي خوبي را در تهران داشتند.
ايشان زماني كه رئيس جمهور شدند نیز همين رويكرد را در پيش گرفتند و سفرهاي استاني كار نو و جديدي در عرصه سياست بود ضمن اينكه در زمان انتخابات رياست جمهوري نهم زماني كه كانديدا شده بودند روشی جدید در عرصه سياسي در پيش گرفتند به طوري كه هميشه اينگونه گفته مي شود كه نتيجه سياست را احزاب رقم مي زنند اما در تاريخ انقلاب و براي بار دوم بعد از حضرت امام در عرصه انتخابات اين اتفاق افتاد كه مردم يك طرف و احزاب، گروهها و تشكلها يك طرف قرار گرفتند. در حركتهاي بين اللملي ايشان مواضع انفعالي و سازش كارانه و يا حتي از موضع ضعف قبلی را به موضع ابتكاری توأم با خلاقيت تبديل كردند و توانستند در عرصه هاي مثل عرصه هسته اي موفقيتهايي را براي كشور كسب كنند. ضمن اينكه توانستند متحدهاي خوبي را از آمريكاي جنوبي، جنوب شرق آسيا، اعراب و حتي برخي كشورهاي اروپايي با خود همراه كنند و يك جبهه اي را عليه نظام سلطه ايجاد نمايند. خوب به نظر مي رسد كه اين شروع بايد با حمايت از مستضعفين دنيا و عدالتخواهي وبا سرعت بيشتري ادامه پيدا كند و در اين راه با بر هم زدن نظام سلطه گري و سلطه پذيري را با سرعت دنبال كنيم و آرمانهاي امام، انقلاب و اسلام را يكي پس از ديگري در عرصه بين الملل به شكوفايي برسانيم. در اين زمينه هم به نظر مي رسد كه دولت پس از يك رويارويي بزرگ بتواند به موفقيتهايي دست يابد تا با توجه به تغييراتي كه در عرصه سياست خارجي بوجود آمده بتواند با سرعت اين اتفاق را رقم بزند.
در كشورهاي همسايه به خصوص عراق و افغانستان و كشورهاي عربي ما اميدواريم كه اين اتفاق بيش از پيش بيفتد كه اين خود نويد بخش و مقدمه بحث جهاني اسلام و مهدويت ان شاء ا... باشد. بهرحال از ویژگیهای بارز این دولت میزان نوآوری بالا میباشد که یکی پس از دیگری رخ میدهد.
در سال نوآوری دولت میتواند ضمن تلاش در جهت جبران عقب ماندگیها و کارهای ناتمام با سرعت و نوآوری بیشتر به تحقق بیشتر اهداف نظام کمک کند.


احرار: حال اين نوآوري چگونه مي تواند در پيشرفت كشور مؤثر واقع شود؟


دكتر كفايتي: نكته مهمي كه در بحث نوآوري بايد مورد توجه قرار گيرد اين است كه ما وقتي صحبت از نوآوري مي كنيم بايد به دو موضوع دقت بيشتري بكنيم. اينكه كشور ما بنا به دلايلي عقب ماندگيهايي دارد. براي روشن شدن بهتر بحث لازم است يادآور شويم كه ما يك عقب ماندگي داريم و يك كار ناتمام. منظور از كار ناتمام اين است كه ما طبق برنامه زمان بندي شده در حال حركت هستيم مثلاً مطابق برنامه، يك سال آينده يا چند وقت آينده بايد به جايي كه هدفمان است برسيم. خب كارها و پروژه هايي كه ناتمام است و طبق برنامه پيش مي رود و يا اينكه خيلي از برنامه عقب نيستند بايد ادامه يابد. اما آن عقب ماندگيهايي كه تاريخي است و زمان زيادي از آن گذشته بايد با يك سرعت قابل قبول و يك شتاب معقول پيش رود. همان طور كه حضرت آقا فرمودند بايد از ميان برها استفاده كرد تا آن عقب ماندگيها جبران شود. حال بايد فكر شود كه اين ميان برها چيست و راه حلهاي مناسب براي اين منظور چيست؟ ضمن اينكه ما يك سري مشكلات جدي مثل اشتغال، بروكراسي و ديوانسالاري در ادارات داريم كه بايد رفع شود. مشكلات اداري كه وجود دارد و يا اينكه كارآمدي سيستم اداري كشور بايد بهتر شود. در بعد قانون گذاري همچنين در بعد قضايي هم مي تواند حركتهاي جديدي شكل بگيرد و سازوكارها كارآمدتر شود. در نتيجه كارآمدي نظام بهتر شود.به نظر مي رسدكه ما براي جبران اين عقب ماندگي چه بسا بايد ساختارهاي جديدي ايجاد كنيم كه مهمترين آن در عرصه علم و فناوري ميباشد. به نظر مي رسد ساختار فعلي نمي تواند با اين روندي كه وجود دارد پاسخگو باشد. ما بايد در عرصه علمي يك سري ارزيابي ها و معيارها را به نحو مطلوبي عوض كنيم و رو بياوريم به سيستم كارآمد آكادميك كه بتواند نياز صنعتي، كشاورزي، بهداشتي، نظامي و امنيتي را يكي پس از ديگري با سرعت پاسخ دهد و عقب ماندگي كشور را جبران كند ضمن اينكه در آن بخشهايي كه ما فاصله مان با دنيا كم است بتوانيم با حركتهاي نوآورانه به خصوص با ساختارهاي جديد پا به عرصه رقابت بگذاريم و حتي از كشورهايي كه صاحب فناوري و علم هستند پيشي بگيريم. بسيار مهم است كه ساختارهاي جديدي شكل بگيرد و ميان برهاي مناسب تري براي اين منظور استفاده شود.


احرار:‌ با توجه به تأكيدهاي مقام معظم رهبري مبني بر انجام نوآوري و شكوفايي احزاب، گروهها و فعالين سياسي چه كمكي در اين زمينه به دولت مي توانند بكنند؟


دكتر كفايتي: اينها مي توانند اتاق فكري براي دولت و كمك كننده دولت در تحقق آرمانها باشند و اين مشاركت در امور البته نبايد از موضع بالا باشد بايد از موضع دلسوزي و همكاري باشد. انتقاد هم انتقاد منصفانه و درست باشد. احزاب مي توانند رفتار خودشان را نو كنند و كمك حال دولت باشند. اين رفتار و تعامل احزاب، گروهها و تشكلهاي سياسي و يا حتي غير سياسي و انجيوها با دولت مي تواند يك شيوه جديدي در كمك به دولت و تغييرو تحولات و حركتهاي نوآورانه در دولت باشد.